श्री संतश्रेष्ठ सेना महाराज : श्रमाला प्रतिष्ठा, सेवेला साधना आणि माणुसकीला धर्म मानणारे नाभिक समाजातील संत

श्री संतश्रेष्ठ सेना महाराज : श्रमाला प्रतिष्ठा, सेवेला साधना आणि माणुसकीला धर्म मानणारे नाभिक समाजातील संत

— संत सेना महाराज
पुण्यतिथीनिमित्त विशेष लेख…!

आज संतश्रेष्ठ सेना महाराजांची पुण्यतिथी. महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतील एका तेजस्वी संताचे स्मरण करण्याचा हा दिवस. मात्र संतांचे स्मरण म्हणजे केवळ त्यांच्या प्रतिमेला हार घालणे किंवा जयजयकार करणे नव्हे. त्यांनी सांगितलेला विचार आपल्या जीवनात किती उतरला, याचे आत्मपरीक्षण करण्याचा दिवस म्हणजे संतांची पुण्यतिथी.
संत सेना महाराज हे नाभिक समाजातील संत होते. त्यांनी अध्यात्मासाठी कर्माचा त्याग केला नाही; उलट आपल्या कर्तव्यालाच भक्तीचे रूप दिले. प्रामाणिक श्रम, सेवा, विवेक, आत्मशुद्धी आणि माणुसकी यांचा सुंदर संगम त्यांच्या जीवनात दिसून येतो.
नाभिक (न्हावी) समाजातील सामान्य कुटुंबातून आलेल्या या संताने आपल्या कर्माला कमीपणा मानला नाही. समाजातील प्रत्येक प्रामाणिक कामाला प्रतिष्ठा आहे, प्रत्येक श्रमाला सन्मान आहे आणि प्रत्येक माणसात परमेश्वराचा अंश आहे, असा व्यापक संदेश त्यांनी आपल्या आचरणातून दिला.
‘आम्ही वारीक वारीक…’—एका अभंगात दडलेले जीवनतत्त्वज्ञान
संत सेना महाराजांचा प्रसिद्ध अभंग म्हणजे त्यांच्या आध्यात्मिक विचारांचा आरसाच आहे—
आम्ही वारीक वारीक ।
करूं हजामत बारीक ॥१॥
विवेक दर्पण आयना दाऊं ।
वैराग्य चिमटा हालऊं ॥२॥
उदक शांती डोई घोळूं ।
अहंकाराची शेंडी पिळूं ॥३॥
भावार्थाच्या बगला झाडूं ।
काम क्रोध नखें काढूं ॥४॥
चौवर्णा देऊनी हात ।
सेना राहिला निवांत ॥५॥
‘आम्ही वारीक वारीक’—वारीक म्हणजे न्हावी. पण संत सेना महाराज येथे केवळ व्यवसायाची भाषा बोलत नाहीत. ते मनाच्या शुद्धीची भाषा बोलतात.
मनात वाढलेला अहंकार कमी करायचा.
मत्सर दूर करायचा.
द्वेष सोडायचा.
लोभ-मोहावर नियंत्रण ठेवायचे.
वाईट विचार दूर करायचे.
हीच खरी अंतःकरणाची शुद्धी!
विवेकाचा आरसा प्रत्येकाच्या हातात हवा
नाभिक समाजातील संत सेना महाराज आपल्या अभंगातून आपल्याला विवेकाचा आरसा दाखवतात.
या आरशात चेहरा नव्हे, तर अंतरंग दिसायला हवे.
आपण कोणाशी कसे वागतो?
आपल्या यशात दुसऱ्याचा वाटा आपण मान्य करतो का?
दुसऱ्याच्या दुःखात आपण उभे राहतो का?
आपल्याकडे पैसा आला म्हणून आपण माणसांना विसरत तर नाही ना?
हे प्रश्न म्हणजेच विवेकाचा आरसा.
आज माणूस मोबाईलच्या कॅमेऱ्यात स्वतःला पाहतो; पण मनाच्या आरशात स्वतःला पाहण्यास मात्र घाबरतो. संत सेना महाराजांचा विचार आपल्याला याच आत्मपरीक्षणाकडे घेऊन जातो.
‘अहंकाराची शेंडी पिळूं’—आजच्या समाजाला आरसा
अभंगातील ही ओळ अक्षरशः मनाला भिडते—
‘अहंकाराची शेंडी पिळूं.’
माणसाकडे पैसा आला की अहंकार येतो. पद आले की अहंकार येतो. सत्ता आली की अहंकार येतो. शिक्षण आले तरी अहंकार येतो.
‘मीच मोठा’, ‘माझेच खरे’, ‘माझ्याशिवाय काहीच नाही’—या विचारांमुळे माणूस माणसापासून दूर जातो.
संत सेना महाराज सांगतात—सर्वप्रथम या अहंकाराला दूर करा.
कारण अहंकार गेला की माणुसकी उरते; आणि माणुसकी उरली की भगवंताचा मार्ग खुला होतो.
काम आणि क्रोधावर नियंत्रण ठेवा
‘काम क्रोध नखें काढूं’ हा चरणही तितकाच अर्थपूर्ण आहे.
अनियंत्रित इच्छा, अपेक्षा आणि वासना माणसाला अस्वस्थ करतात. क्रोध विवेक हिरावून घेतो. रागाच्या भरात बोललेला एक शब्द नातं तोडू शकतो.
म्हणून संत सेना महाराज आपल्याला काम-क्रोधावर नियंत्रण ठेवण्याचा संदेश देतात.
आज समाजात ताण वाढला आहे. छोट्या कारणावरून वाद होतात. नाती तुटतात. सोशल मीडियावरील मतभेद वैरात बदलतात.
अशा काळात संत सेना महाराजांचा अभंग केवळ भक्तिगीत राहत नाही; तो जगण्याचा मार्गदर्शक ठरतो.
श्रमाला कमीपणा नाही—ही संत सेना महाराजांची शिकवण
संत सेना महाराजांचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी आपल्या व्यवसायाला कधीही कमीपणा मानला नाही.
आजही समाजात काही कामे मोठी आणि काही कामे छोटी अशी मानसिकता दिसते. पण संतपरंपरेने ही मानसिकता नाकारली.
प्रामाणिक श्रम करणारा माणूस कधीही छोटा नसतो.
हाताला काम असणे ही प्रतिष्ठेची गोष्ट आहे. आपल्या कष्टावर उभे राहणे ही अभिमानाची गोष्ट आहे. दुसऱ्याची सेवा करणे ही साधना आहे.
नाभिक समाजातील संत सेना महाराजांनी आपल्या जीवनातून हाच संदेश दिला.
नाभिक समाजासाठी संत सेना महाराज म्हणजे प्रेरणेचा दीपस्तंभ
नाभिक समाजासाठी संत सेना महाराज हे आराध्य संत आणि प्रेरणास्थान आहेत. मात्र त्यांच्या नावाचा जयघोष करण्यापेक्षा त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणे ही आजची खरी गरज आहे.
आज नाभिक समाजाने काळानुसार बदलले पाहिजे. शिक्षण, आधुनिक तंत्रज्ञान, व्यवसाय, उद्योजकता, संघटन आणि सामाजिक नेतृत्व या क्षेत्रांत पुढे गेले पाहिजे.
आपल्या मुलांना उत्तम शिक्षण मिळाले पाहिजे. तरुणांनी पारंपरिक व्यवसायाला आधुनिकतेची जोड दिली पाहिजे. नवीन व्यवसाय उभे राहिले पाहिजेत. समाजातील गरजू कुटुंबांना आधार मिळाला पाहिजे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—समाजातील प्रत्येक घटकाने दुसऱ्याच्या प्रगतीत आपली प्रगती पाहिली पाहिजे.
आज नाभिक समाजाने एकत्र येण्याची वेळ
संत सेना महाराजांचा वारसा मोठा आहे; पण त्या वारशाला कृतीची जोड देण्याची जबाबदारी आपली आहे.
फक्त पुण्यतिथीला एकत्र येऊन कार्यक्रम करणे पुरेसे नाही.
आपल्या समाजातील एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याची फी भरली का?
एखाद्या तरुणाला रोजगाराची संधी दिली का?
एखाद्या व्यावसायिकाला उभे राहण्यासाठी मदत केली का?
एखाद्या संकटात सापडलेल्या कुटुंबाच्या पाठीशी उभे राहिलो का?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधली पाहिजेत.
संत सेना महाराजांना हीच खरी आदरांजली ठरेल.
उत्सवापेक्षा विचारांचा जागर
पुण्यतिथीला मिरवणूक काढूया, भजन करूया, कीर्तन ऐकूया; पण त्यासोबत मनातील विकारांचीही मिरवणूक काढूया.
प्रतिमेला हार घालूया; पण अहंकारालाही दूर करूया.
संतांच्या चरणी नारळ अर्पण करूया; पण मनातील हट्ट आणि द्वेषही सोडूया.
महाप्रसाद घेऊया; पण एखाद्या भुकेल्या माणसाला अन्न देण्याची संवेदना जागी करूया.
कारण संतांना खरी भक्ती कृतीतून हवी असते.
पुढच्या पिढीला संत सेना महाराजांचा विचार द्यायचा आहे
आजची पिढी वेगाने बदलत आहे. तिच्या हातात तंत्रज्ञान आहे, नवनवीन संधी आहेत. पण या प्रगतीला संस्कारांची जोड नसेल तर विकास अपुरा राहील.
म्हणून आपल्या मुलांना फक्त संतांची नावे सांगू नका; त्यांचे विचारही सांगा.
संत सेना महाराज कोण होते, हे सांगण्याबरोबरच त्यांनी काय शिकवले हे सांगा.
त्यांनी श्रमाला प्रतिष्ठा दिली.
सेवेला भक्ती मानली.
विवेकाला महत्त्व दिले.
अहंकाराला विरोध केला.
काम-क्रोधावर नियंत्रण शिकवले.
आणि प्रत्येक माणसात माणुसकी पाहण्याचा संदेश दिला.
हा वारसा पुढे नेणे हीच आपली जबाबदारी आहे.
आता आत्मपरीक्षणाची वेळ आहे!
आज संत सेना महाराजांच्या पुण्यतिथीनिमित्त आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारूया—
आपल्या मनातून आपण काय कमी करणार आणि जीवनात काय वाढवणार?
कमी करूया—
अहंकार.
द्वेष.
क्रोध.
लोभ.
मत्सर.
अज्ञान.
आणि वाढवूया—
विवेक.
प्रेम.
सेवा.
संस्कार.
बंधुभाव.
माणुसकी.
हीच संत सेना महाराजांच्या विचारांची खरी धार आहे.
नाभिक समाजाला आवाहन
आज त्यांच्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने प्रत्येक नाभिक समाजबांधवाने एक संकल्प करूया—
आपण शिकू आणि आपल्या मुलांना शिकवू.
आपण व्यवसाय करू आणि इतरांना रोजगार देऊ.
आपण प्रगती करू आणि समाजालाही पुढे घेऊन जाऊ.
आपण संघटित होऊ; पण कोणाविरुद्ध नव्हे—समाजाच्या विकासासाठी.
आपण संतांचे नाव घेऊ आणि त्यांचा विचार जगू.
संत सेना महाराजांचे कार्य एका दिवसापुरते मर्यादित नाही. त्यांचा विचार प्रत्येक दिवसाच्या आचरणात उतरला पाहिजे.
कारण—
संतांचे स्मारक दगडात उभे राहते;
पण संतांचे खरे स्मारक माणसाच्या चांगल्या आचरणात उभे राहते.
आज संतश्रेष्ठ सेना महाराजांच्या चरणी कोटी कोटी नमन!
हे संतश्रेष्ठ सेना महाराज,
आमच्या हातून सत्कर्म घडू दे,
मनात विवेक जागू दे,
अहंकार दूर करण्याचे बळ दे,
काम-क्रोधावर विजय मिळवण्याची शक्ती दे
आणि प्रत्येक माणसात माणुसकी पाहण्याची दृष्टी दे.
संतश्रेष्ठ सेना महाराज की जय!
संत सेना महाराजांच्या विचारांचा विजय असो!