उत्सवाचा आनंद हवा; कर्णकर्कशपणा नको!
गणपती असो, दहीहंडी असो, नवरात्र असो, विविध फेस्टिव्हल असोत किंवा लग्नसमारंभातील नवरदेवाची वरात… उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे. पण दुसऱ्याच्या कानाला, डोळ्याला, हृदयाला आणि आरोग्याला किंमत मोजायला लावून मिळवलेला आनंद खरोखर आनंद म्हणायचा का?
आज सण-समारंभांचे स्वरूप बदलले आहे. श्रद्धा, परंपरा आणि आनंदाबरोबर आता मोठा आवाज, मोठी मिरवणूक, मोठे स्पीकर, कर्कश डीजे आणि डोळ्यांना दिपवणारे लेझर ही प्रतिष्ठेची चिन्हे बनत चालली आहेत. आवाज जितका मोठा, मिरवणूक जितकी भव्य, तितका कार्यक्रम मोठा—अशी एक विचित्र स्पर्धाच सुरू झाली आहे.
पण या स्पर्धेत आपण नेमके जिंकतोय तरी काय?
आणि हरतोय कोण?
एका मंडळाचा आनंद आणि हजारोंचा त्रास
समजा एखाद्या चौकात उत्सव सुरू आहे. डीजेचा आवाज इतका मोठा आहे की घराच्या खिडक्या हादरत आहेत. रस्त्यावरून जाणाऱ्या व्यक्तीला स्वतःचा आवाज ऐकू येत नाही. वृद्ध व्यक्ती घाबरते. लहान मूल रडते. एखादा विद्यार्थी अभ्यास करू शकत नाही. एखादा रुग्ण झोपलेला आहे; त्याला विश्रांतीची गरज आहे. एखाद्या गर्भवती महिलेला त्रास होत आहे.
या सगळ्यांचा विचार आपण करतो का?
“आमचा उत्सव आहे, आम्ही आनंद करणार!” एवढेच उत्तर असेल तर सार्वजनिक जीवनाचा अर्थच काय उरला?
सार्वजनिक रस्ता, चौक, मैदान किंवा परिसर हा फक्त एका मंडळाचा नसतो. तो सर्वांचा असतो. त्यामुळे सार्वजनिक ठिकाणी उत्सव साजरा करताना स्वातंत्र्यासोबत जबाबदारीही स्वीकारावी लागते.
कर्कश आवाज म्हणजे केवळ आवाज नाही
ध्वनी प्रदूषणाकडे आपण अजूनही “काही होत नाही, दोन तासांचा तर कार्यक्रम आहे” या मानसिकतेने पाहतो. पण मोठ्या आवाजाचा परिणाम प्रत्येक व्यक्तीवर सारखा होत नाही.
कुणाचे कान संवेदनशील असतात. कुणाला आधीपासून आरोग्याच्या समस्या असतात. कुणी रुग्णालयात उपचार घेत असतो. कुणाला झोपेची गरज असते. कुणाला मानसिक ताण असतो.
आपल्याला दोन तासांचा उत्सव वाटतो; पण समोरच्या माणसासाठी ते दोन तास असह्य ठरू शकतात.
म्हणून प्रश्न उत्सवाचा नाही. प्रश्न आहे—उत्सवाच्या नावाखाली दुसऱ्याच्या जगण्यावर आपण किती अतिक्रमण करणार?
रुग्णालयाजवळचा कर्णकर्कश आवाज—संवेदनशीलतेची परीक्षा
सर्वात गंभीर प्रश्न रुग्णालयांच्या आसपासचा आहे.
ज्या ठिकाणी एखादा रुग्ण जीवनाशी संघर्ष करत आहे, जिथे डॉक्टर उपचार करत आहेत, जिथे नवजात बाळे आहेत, जिथे वृद्ध आणि गंभीर आजारी व्यक्ती आहेत, त्या परिसरात कर्णकर्कश आवाजाचा अट्टाहास कशासाठी?
एकीकडे रुग्णालयात शांतता हवी आणि दुसरीकडे बाहेर डीजेचा दणदणाट—ही आपल्या सामाजिक संवेदनशीलतेची शोकांतिका नाही का?
आपल्या घरातील एखादी व्यक्ती रुग्णालयात असती आणि बाहेर प्रचंड आवाज सुरू असता, तर आपली भूमिका काय असती?
प्रश्न दुसऱ्याच्या रुग्णाचा आहे म्हणून आपण शांत बसायचे आणि आपल्या माणसावर वेळ आली की नियम आठवायचे—ही कोणती सामाजिकता?
लेझरची चमक… पण कोणाच्या डोळ्यांची किंमत?
आज मिरवणुकींमध्ये आणि कार्यक्रमांमध्ये लेझर लाईटचा वापरही वाढला आहे. प्रकाशाची भव्यता कार्यक्रमाला आकर्षक बनवते, हे मान्य. पण दृष्टी आणि आरोग्याशी संबंधित जोखीम दुर्लक्षित करून केवळ “दिसायला भारी” म्हणून कोणतीही गोष्ट करणे योग्य आहे का?
उत्सव सुंदर दिसायला हवा; पण त्या सौंदर्याची किंमत कोणाच्या आरोग्याने चुकवायची नाही.
लाईट शो करा, पण विवेकाचा दिवा विझवून नाही.
मग हृदयविकाराचा झटका येतो का?
मोठ्या आवाजाच्या एका विशिष्ट क्षणी एखाद्या व्यक्तीचा मृत्यू झाला, तर त्याचे कारण केवळ त्या आवाजालाच ठामपणे जबाबदार ठरवणे वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य नाही. पण मोठा आणि अचानक होणारा आवाज शरीरावर ताण निर्माण करू शकतो, आणि विशेषतः संवेदनशील किंवा आधीपासून आजारी व्यक्तींना त्याचा त्रास होऊ शकतो.
म्हणूनच मुद्दा असा नाही की—
“आवाजामुळे अमुक व्यक्तीचा जीव जाईलच!”
मुद्दा असा आहे की—
“आपल्या आनंदासाठी दुसऱ्याच्या आरोग्यावर अनावश्यक धोका निर्माण करण्याची आपल्याला परवानगी कोणी दिली?”
हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाने सांगितले; आता समाजाने ऐकायचे आहे
ध्वनी प्रदूषणाबाबत सर्वोच्च न्यायालयाने वेळोवेळी कठोर भूमिका घेतली आहे. आवाजाच्या पातळीवर, वेळेवर आणि सार्वजनिक शांततेच्या अधिकारावर न्यायालयाने महत्त्वपूर्ण निरीक्षणे केली आहेत.
पण कायद्याचा प्रश्न फक्त पोलिसांचा नाही.
कायदा पोलिसांनी पाळायला लावायचा आणि संस्कार समाजाने करायचे.
प्रत्येक वेळी पोलीस आले की आवाज कमी करायचा आणि ते गेले की पुन्हा वाढवायचा, ही कायद्याची भीती आहे; सामाजिक शिस्त नाही.
खरी गरज आहे ती स्वतःहून आवाज कमी करण्याची.
हा अट्टाहास कोणाचा?
सगळ्यात मोठा प्रश्न हाच आहे.
हा मोठ्या आवाजाचा अट्टाहास कोणाचा?
देवाचा?
भक्तांचा?
कलाकारांचा?
तरुणांचा?
मंडळाचा?
की आपली प्रतिष्ठा दाखवण्याच्या मानसिकतेचा?
गणपतीला मोठ्या आवाजाची गरज नाही.
दहीहंडीला कर्णकर्कशपणाची गरज नाही.
नवरात्राला कान फाडणाऱ्या आवाजाची गरज नाही.
लग्नाला वरातीत रुग्णांचा त्रास होण्याची गरज नाही.
उत्सवाला आनंद हवा असतो; आवाजाचा अतिरेक नाही.
“मोठा आवाज म्हणजे मोठा उत्सव” हा गैरसमज
आपण मुलांना काय शिकवतोय?
“ज्याचा डीजे मोठा, त्याचा कार्यक्रम मोठा.”
“ज्याची मिरवणूक मोठी, त्याची प्रतिष्ठा मोठी.”
“ज्याचा आवाज सर्वांत दूर गेला, त्याचा उत्सव सर्वांत भारी.”
ही स्पर्धा पुढच्या पिढीला काय शिकवणार?
उत्सव म्हणजे संस्कृती की शक्तिप्रदर्शन?
आनंद म्हणजे सामूहिक सहभाग की दुसऱ्याला त्रास देण्याचा अधिकार?
भावी पिढीने आपल्याकडून उत्सवाची संस्कृती घ्यावी की कर्णकर्कशपणाची विकृती?
हा प्रश्न प्रत्येक पालकाने, प्रत्येक मंडळाने आणि प्रत्येक आयोजकाने स्वतःला विचारायला हवा.
सार्वजनिक जीवनात “मूक दबून बुक्क्यांचा मार” का?
आज सामान्य माणसाची अवस्था विचित्र झाली आहे.
आवाजाचा त्रास झाला तरी तो तक्रार करत नाही. कारण “उत्सव आहे” म्हणून गप्प बसतो.
रात्री झोप येत नाही—गप्प.
रुग्णाला त्रास होतो—गप्प.
वृद्ध व्यक्ती त्रस्त होते—गप्प.
लहान मुलं घाबरतात—गप्प.
सार्वजनिक ठिकाणी सामान्य माणसाने मूक राहून हा बुक्क्यांचा मार सहन करायचा किती दिवस?
उत्सव साजरा करणाऱ्यांचा आनंद महत्त्वाचा आहेच; पण ज्यांना त्या आवाजाचा त्रास होतो त्यांचे जगणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
उपाय बंदी नाही; विवेक आहे
याचा अर्थ सण बंद करा, मिरवणुका बंद करा, डीजे बंद करा, आनंद बंद करा—असा अजिबात नाही.
उलट प्रश्न असा आहे—
आपण उत्सव अधिक सुंदर, अधिक संस्कारी आणि अधिक आनंददायी करू शकतो का?
नक्कीच करू शकतो.
आवाजाची मर्यादा पाळूया.
वेळेची मर्यादा पाळूया.
रुग्णालये, शाळा आणि संवेदनशील परिसरांचा विचार करूया.
लेझरचा वापर जबाबदारीने करूया.
मिरवणुकीत शिस्त ठेवूया.
वृद्ध, लहान मुले आणि रुग्ण यांचा विचार करूया.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे—“माझा आनंद म्हणजे दुसऱ्याचा त्रास नाही” हे मान्य करूया.
उत्सव जगूया… पण माणुसकीसोबत!
आपले सण हे आपल्या संस्कृतीचे वैभव आहेत. गणपतीच्या आरतीतला भक्तिभाव, दहीहंडीतील उत्साह, नवरात्रातील सामूहिक ऊर्जा, लग्नातील आनंद—हे सारे जपले पाहिजे.
पण त्याचबरोबर आपण एक गोष्टही जपली पाहिजे—
माणूस.
कारण शेवटी उत्सव माणसांसाठी आहेत; माणसे उत्सवांसाठी नाहीत.
देवाच्या नावाने आपण आवाज वाढवत असू आणि त्याच वेळी एखाद्या रुग्णाची शांतता हिरावून घेत असू, तर त्या उत्सवाच्या अर्थाचा पुनर्विचार करण्याची वेळ आली आहे.
गणपतीच्या आरतीचा आवाज मनापर्यंत पोहोचू द्या; कान फाडण्याइतका मोठा होऊ देऊ नका.
दहीहंडीचा जल्लोष आकाशात घुमू द्या; पण आजारी माणसाच्या वेदनेवर मात करणारा होऊ देऊ नका.
नवरात्रीचा ताल पावलांना नाचवू द्या; पण कुणाच्या आयुष्याला हादरा देऊ नका.
लग्नाची वरात आनंदाने निघू द्या; पण दुसऱ्याच्या घरात दुःखाचा आवाज घेऊन जाऊ नका.
कारण—
“उत्सव मोठा असण्यापेक्षा मन मोठं असणं महत्त्वाचं आहे.”
आणि कदाचित आजच्या काळाची खरी गरज हीच आहे—
आवाज कमी करण्याची नाही, तर विवेक वाढवण्याची.
लाईट कमी करण्याची नाही, तर संवेदनशीलतेचा दिवा लावण्याची.
उत्सव थांबवण्याची नाही, तर उत्सवात माणुसकी जिवंत ठेवण्याची.
उत्सव साजरा करूया… पण कोणाच्याही आरोग्याची, शांततेची आणि जगण्याची किंमत मोजून नाही!
