ओढ विठुरायाची… वारी पंढरीची… !
आषाढी एकादशी – अभंग, हरिपाठ आणि भक्तीचा संदेश
वारकरी संप्रदायाची परंपरा ही संतांच्या अभंगांवर आणि हरिनामावर उभी आहे. संतांनी आपल्या अभंगातून जीवनाचे सार सांगितले आहे. हरिपाठ हा केवळ पठण नसून, तो सदाचार, नामस्मरण आणि ईश्वरभक्तीचा मार्ग आहे.
१. संत तुकाराम महाराजांचा अभंग
“सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी । कर कटावरी ठेवूनिया ॥”
अर्थ :
विटेवर उभा असलेला, कमरेवर हात ठेवून भक्तांची वाट पाहणारा विठ्ठल हे भक्तीचे सर्वोच्च ध्यान आहे. देव दूर नाही; तो आपल्या भक्तांसाठी सदैव उभा आहे. भक्ताने प्रेमाने हाक मारली की विठुराया धावून येतो.
२. संत ज्ञानेश्वर माऊलींचा अभंग
“रूप पाहता लोचनी । सुख झाले हो साजणी ॥”
अर्थ :
विठ्ठलाचे दर्शन होताच मनातील सर्व दुःख, चिंता आणि अस्वस्थता नाहीशी होते. देवाचे खरे दर्शन म्हणजे मनाला मिळणारा शाश्वत आनंद.
३. संत नामदेव महाराजांचा अभंग
“तीर्थ विठ्ठल, क्षेत्र विठ्ठल । देव विठ्ठल, देवपूजा विठ्ठल ॥”
अर्थ :
जिथे विठ्ठल आहे, तिथेच सर्व तीर्थ आणि सर्व पवित्रता आहे. देवाला शोधण्यासाठी दूर जाण्याची गरज नाही; श्रद्धा आणि प्रेमाने घेतलेले विठ्ठलनाम हेच सर्वश्रेष्ठ तीर्थ आहे.
हरिपाठाचा संदेश
हरिपाठ आपल्याला सांगतो की जीवनात सत्य, प्रेम, दया, नम्रता आणि अखंड हरिनाम यांचा स्वीकार केला तर जीवन धन्य होते. हरिनाम हेच मनःशांतीचे, समाजातील समतेचे आणि आत्मकल्याणाचे साधन आहे. हरिपाठातील प्रत्येक ओवी माणसाला चांगले आचरण, परस्पर प्रेम आणि ईश्वरनिष्ठ जीवन जगण्याची प्रेरणा देते.
आजच्या आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी संतांचा विचार आचरणात आणूया. ओठी हरिनाम, हृदयी विठ्ठल आणि कृतीत मानवसेवा ठेवूया.
ज्ञानोबा माऊली तुकाराम!
पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल!
श्री विठ्ठल रखुमाई!
जय जय रामकृष्ण हरी! असे म्हणत माझ्या वैष्णवांचा मेळावा पंढरीसी येतो.
आषाढ महिना उजाडला की महाराष्ट्रातील प्रत्येक वारकऱ्याच्या हृदयात एकच हाक घुमू लागते – “ज्ञानोबा माऊली तुकाराम… विठ्ठल… विठ्ठल… जय हरी विठ्ठल!” ही केवळ हाक नसते, ती असते आत्म्याची परमात्म्याकडे धाव घेण्याची तळमळ. ही असते त्या सावळ्या पांडुरंगाच्या दर्शनाची अखंड ओढ.
माझा विठुराया… माझा पांडुरंग… विटेवर उभा राहून कमरेवर हात ठेवून आजही आपल्या प्रत्येक भक्ताची आतुरतेने वाट पाहत आहे. जणू तो प्रेमाने साद घालतो आहे—
“या रे माझ्या लेकरांनो… या रे माझ्या वारकऱ्यांनो… श्रीमंत-गरीब, लहान-मोठा, स्त्री-पुरुष, जात-पात, धर्मभेद विसरून माझ्या पंढरीत या. मी तुमच्यासाठी युगानुयुगे याच विटेवर उभा आहे.”
वारी म्हणजे केवळ पायी चालण्याचा प्रवास नाही; ती मनाच्या शुद्धीचा, भक्तीचा, प्रेमाचा आणि समतेचा महायज्ञ आहे. या वारीत प्रत्येक वारकरी एकमेकांचा सखा होतो. प्रत्येकाच्या ओठी हरिनाम असते, हातात टाळ-मृदंग असतो आणि डोळ्यांत विठ्ठल भेटीची आस असते.
अखंड भारतातील प्रत्येक नागरिकाचा देव म्हणजे माझा विठ्ठल. तो कोणत्याही एका जातीचा, धर्माचा किंवा प्रदेशाचा नाही. तो सर्वांचा आहे. प्रेम करणाऱ्यांचा, सेवा करणाऱ्यांचा, नामस्मरण करणाऱ्यांचा तो सखा आहे.
आषाढी एकादशी म्हणजे भक्तीचा महासागर! लाखो वारकरी टाळ, मृदंग, वीणा, भगवी पताका आणि हरिनामाच्या अखंड गजरात पंढरीकडे चालत असतात. त्या नामगजरात प्रत्येक दुःख विरघळते, प्रत्येक अहंकार नष्ट होतो आणि उरते ती फक्त विठ्ठलभक्ती.
ज्या पवित्र भूमीवर संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत जनाबाई, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत चोखामेळा आणि असंख्य संतांनी भक्तीचा दीप प्रज्वलित केला, त्या परंपरेचा आपण वारसा जपत आहोत, हेच आपले खरे भाग्य आहे.
आजही माझा विठुराया प्रेमाने म्हणतो—
“माझ्या लेकरांनो, तुमच्या ओठांवरील ‘विठ्ठल… विठ्ठल…’ हा नामगजरच माझ्यासाठी सर्वात मोठी पूजा आहे. दुसऱ्यांच्या चेहऱ्यावर हसू फुलवा, दुःखी माणसाचा हात धरा, प्रेमाने जगा, सत्याने वागा आणि माझे नाम घ्या. मी प्रत्येक क्षणी तुमच्या पाठीशी आहे.”
चला, या आषाढी एकादशीला आपण सर्वजण मनातील अहंकार, मत्सर, द्वेष आणि लोभ बाजूला ठेवूया. प्रेम, दया, सेवा आणि भक्ती यांचा दीप प्रज्वलित करूया. विठुरायाच्या चरणी मस्तक ठेवून अखंड मानवजातीच्या सुख, शांती आणि समृद्धीसाठी प्रार्थना करूया.
गजर घुमू द्या…
ज्ञानोबा माऊली… तुकाराम!
पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल!
श्री विठ्ठल… रखुमाई!
जय जय रामकृष्ण हरी!!
