वणव्यात गारवा देणाऱ्या कवितांनी बारामतीकरांना अंतर्मुख केले
कवी अनंत राऊत यांच्या हृदयस्पर्शी काव्य मैफलीत मैत्री, माणुसकी, निर्भीड पत्रकारिता, समाजप्रबोधन आणि राष्ट्रप्रेमाचा जागर
बारामती : “मित्र असावा वणव्यात गारव्यासारखा…” या एका ओळीनेच संपूर्ण सभागृहाच्या काळजाला हात घातला. मैत्रीची खरी व्याख्या सांगतानाच माणुसकी, सामाजिक बांधिलकी, निर्भीड पत्रकारिता, राष्ट्रप्रेम आणि सामाजिक परिवर्तनाची आस यांचा विलक्षण संगम प्रसिद्ध कवी अनंत राऊत यांच्या काव्य मैफलीत अनुभवायला मिळाला.
एन्व्हायरमेंटल फोरम ऑफ इंडिया (NGO), बारामती यांच्या वतीने शनिवार, १२ सप्टेंबर २०२६ रोजी विद्यानगरी येथील ग. दि. मा. सभागृहात ‘प्रतिबिंब’ उपक्रमांतर्गत ‘मित्र वणव्यात गारव्यासारखा’ या विषयावर विशेष काव्य मैफलीचे आयोजन करण्यात आले होते. कवी राऊत यांच्या भारदस्त आणि हृदयस्पर्शी सादरीकरणाने रसिक अक्षरशः मंत्रमुग्ध झाले.
कवी अनंत राऊत यांच्या कवितेत केवळ शब्द नव्हते; तर सामान्य माणसाच्या जगण्यातील सुख-दुःख, नात्यांची ऊब, संघर्ष, सामाजिक वास्तव, शेतकऱ्यांची व्यथा, स्त्रीचे भावविश्व, आई-वडिलांचे ऋण, शिक्षकांचे संस्कार आणि माणुसकीची हाक होती. सहज, ओघवत्या आणि बोलभाषेतील शब्दांना भावनेची ताकद देत त्यांनी प्रत्येक कविता रसिकांच्या काळजापर्यंत पोहोचवली.
मित्र म्हणजे वणव्यातला गारवा!
“मित्र असावा वणव्यात गारव्यासारखा…” या कवितेतून कवी राऊत यांनी मैत्रीची खरी व्याख्या मांडली. सुखाच्या वेळी सोबत असणारा नव्हे, तर आयुष्याच्या वणव्यात सावलीसारखा उभा राहणारा, संकटात हात देणारा, पडताना पाठीवर थाप देणारा आणि शेवटच्या क्षणापर्यंत साथ न सोडणारा तोच खरा मित्र, असा भाव त्यांनी व्यक्त केला.
मैत्रीची ही व्याख्या सांगताना त्यांनी इतिहासातील शिवराय, संभाजीराजे आणि कवी कलश यांचे उदाहरण देत मैत्रीचा आदर्श अधिक उंचावला.
“जगावे कसे, हे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सांगितले; मरावे कसे, हे छत्रपती संभाजी महाराजांनी आपल्या बलिदानातून सांगितले; पण मित्र कसा असावा, हे कवी कलशांनी आपल्या मैत्रीतून दाखवून दिले,” या आशयाच्या मांडणीने सभागृहात टाळ्यांचा कडकडाट झाला.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य उभारताना जगण्याची दिशा दिली, छत्रपती संभाजी महाराजांनी स्वराज्य, स्वाभिमान आणि मातृभूमीसाठी मृत्यूला सामोरे जात मरावे कसे याचा आदर्श निर्माण केला; तर कवी कलशांनी संभाजीराजांची साथ शेवटच्या क्षणापर्यंत न सोडता मित्र कसा असावा हे जगाला दाखवून दिले. मैत्री म्हणजे केवळ सुखातली सोबत नसून संकटाच्या वणव्यातही मित्रासाठी गारवा बनून उभे राहणे, हा संदेश या कवितेतून ठळकपणे उमटला.
पाठीवर पडलेली शिक्षकांची थाप आयुष्य घडवते
‘मायबाप’, ‘शिक्षक’, ‘बाई’, ‘तो आणि ती’, ‘बा भीमा’, ‘सत्य मांड रं…’ अशा कवितांमधून कवी राऊत यांनी जीवनाच्या विविध पैलूंना स्पर्श केला.
आयुष्यातील शिक्षकांनी पाठीवर मारलेली थाप, दिलेला आत्मविश्वास आणि केलेले संस्कार ही आयुष्यभराची शिदोरी ठरते, असा भाव व्यक्त करत त्यांनी शिक्षकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त केली. “शिक्षकांनी पाठीवर मारलेली ती थाप आम्हाला खूप काही शिकवून गेली आणि म्हणूनच आज आम्ही इथपर्यंत आलो,” या भावनेतून गुरू-शिष्य नात्याचे महत्त्व त्यांनी अधोरेखित केले.
निर्भीड पत्रकारितेची परखड व्याख्या
‘सत्य मांड रं…’ या कवितेच्या निमित्ताने कवी अनंत राऊत यांनी पत्रकारितेची जबाबदारी अत्यंत परखड शब्दांत मांडली.
पत्रकार निर्भीड असला पाहिजे. कोणत्याही दबावाला न घाबरता त्याने सत्याची बाजू मांडली पाहिजे. अंतर्मुख होऊन लिहिले पाहिजे आणि समाजातील प्रश्नांना प्रामाणिकपणे वाचा फोडली पाहिजे.
लोकशाही जिवंत ठेवण्यामध्ये पत्रकारितेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. पत्रकारिता हा लोकशाहीचा चौथा आधारस्तंभ आहे; त्यामुळे पत्रकार कोणत्याही राजकीय पुढाऱ्याच्या दावणीला बांधलेला नसावा, असा स्पष्ट संदेश त्यांनी दिला.
आजची पत्रकारिता वेगळ्या वळणावरून जात असली, तरी पत्रकारांनी आपली सामाजिक आणि राष्ट्रीय जबाबदारी ओळखली पाहिजे. देशासमोरील प्रश्न निर्भीडपणे मांडणे, सामान्य माणसाचा आवाज बनणे आणि सत्तेला आवश्यक ते प्रश्न विचारणे, हे पत्रकारितेचे कर्तव्य असल्याचे त्यांनी सांगितले.
“सत्याची बाजू घेऊन लिहा, लोकशाही जिवंत ठेवा आणि देशाचे प्रश्न निर्भीडपणे मांडत राहा,” हा संदेश उपस्थित पत्रकार आणि रसिकांच्या मनाला भिडला.
शाहू-फुले-आंबेडकरांच्या विचारांची मशाल
‘बा भीमा’ या कवितेतून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांना उजाळा देत कवी राऊत यांनी शाहू-फुले-आंबेडकरांच्या परिवर्तनवादी विचारांची आठवण करून दिली. संत-महात्म्यांचे विचार केवळ डोक्यात ठेवण्यापेक्षा ते आचरणात आणण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.
जाती-जातीमध्ये तेढ निर्माण करणाऱ्या राजकारणावरही त्यांनी परखड भाष्य केले. जातीय समीकरणांच्या पलीकडे जाऊन समाजात बंधुभाव वाढला पाहिजे, आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन मिळाले पाहिजे आणि जातीभेदाच्या भिंती दूर करण्यासाठी नव्या पिढीने पुढाकार घेतला पाहिजे, असे आवाहन त्यांनी केले.
प्रेम, माणुसकी आणि राष्ट्रप्रेमाचा संदेश
धर्माच्या नावावर समाजात भीती आणि दुरावा निर्माण करणाऱ्या प्रवृत्तींवर भाष्य करताना त्यांनी प्रेमाचा आणि माणुसकीचा मार्ग स्वीकारण्याचे आवाहन केले.
“प्रेम करा, माणसे जोडा; द्वेषाच्या भिंती उभ्या करू नका,” असा संदेश देत त्यांनी माणुसकीला सर्वोच्च स्थान दिले.
“आपला सर्वात मोठा धर्म कोणता? तर तिरंगा, देशप्रेम आणि राष्ट्रप्रेम!” या विचारातून त्यांनी उपस्थितांच्या मनात राष्ट्रभावनेची ज्योत पेटवली. समाजकारण असो, राजकारण असो किंवा वैयक्तिक जीवन—मातीशी नाळ जोडून आणि देशाशी नाते घट्ट ठेवून जगण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.
नव्या पिढीने संत-महात्म्यांचे विचार आचरणात आणावेत
संत-महात्म्यांनी दिलेले विचार आणि समाजसुधारकांनी दाखवलेली वाट केवळ भाषणांपुरती मर्यादित न राहता ती आचरणात आली पाहिजे. तरच देश बिघडणार नाही आणि येणारी पिढीही संस्कार व संस्कृतीपासून दुरावणार नाही, असा कळकळीचा संदेश कवी राऊत यांनी दिला.
इतिहासातील शूरवीरांचे विचार, समाजसुधारकांची शिकवण, संतांचे संस्कार आणि राष्ट्रप्रेम तरुणाईने आत्मसात केले पाहिजे. उद्याचा राजकारणी अधिक संवेदनशील, सुसंस्कृत आणि समाजाभिमुख असावा. नव्या पिढीने केवळ स्वतःचा विचार न करता समाज आणि राष्ट्राच्या भवितव्याची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे, अशी अपेक्षाही त्यांनी व्यक्त केली.
बारामतीच्या मातीचा आणि नेतृत्वाचा गौरव
कवी राऊत यांनी आपल्या कवितेतून बारामतीच्या मातीचा आणि येथील सामाजिक-राजकीय वातावरणाचाही गौरव केला. बारामतीच्या राजकारणातील रणनीती आणि येथील राजकारण्यांकडे असलेली “चाणक्य बुद्धी” यांचा उल्लेख करत त्यांनी बारामतीच्या वेगळेपणाचे कौतुक केले.
मात्र राजकारणापेक्षा समाजकारण मोठे आणि समाजकारणापेक्षा माणसामाणसांतील नाते अधिक मोठे असल्याचा सूर त्यांच्या संपूर्ण काव्य मैफलीत जाणवत राहिला.
हसवलेही, रडवलेही आणि अंतर्मुखही केले
शेतकऱ्यांचे कष्ट, आई-वडिलांचे त्याग, स्त्रीची वेदना, शिक्षकांचे संस्कार, सामाजिक विसंगती, राजकारणातील उपरोध आणि माणसामाणसांतील दुराव्याची वेदना या सर्वांचा कवी राऊत यांनी आपल्या कवितेतून वेध घेतला.
‘भोंगा वाजलाय, नेता गाजलाय’सारख्या कवितेतून राजकीय आणि सामाजिक विसंगतीवर सणसणीत भाष्य करण्यात आले. ‘मायबाप’मधून आई-वडिलांच्या त्यागाची जाणीव करून देताना अनेकांच्या डोळ्यांच्या कडा ओलावल्या.
कधी सभागृहात हास्याचे फवारे उडाले, तर कधी टाळ्यांचा कडकडाट झाला. काही क्षणी मात्र संपूर्ण सभागृह शांत झाले. शब्द संपले, पण भावना बोलत राहिल्या. काही कवितांनी हसवले, काहींनी रडवले आणि काहींनी प्रत्येकाला स्वतःकडे आणि समाजाकडे नव्याने पाहण्यास भाग पाडले.
मैफल संपली; पण कविता मनात सुरूच राहिली…
मैफल संपली. सभागृहाचे दरवाजे उघडले. रसिक बाहेर पडू लागले; मात्र कवी राऊत यांच्या कविता त्यांच्या मनातून बाहेर पडल्या नव्हत्या.
अनेकांच्या ओठांवर नकळत एकच ओळ होती—
“मित्र असावा वणव्यात गारव्यासारखा…”
या एका ओळीत मैत्रीची ऊब होती, माणुसकीचा आधार होता, समाजाची जबाबदारी होती आणि आयुष्याच्या वणव्यात एकमेकांसाठी उभे राहण्याची शिकवण होती.
‘प्रतिबिंब’ या उपक्रमाचा खरा अर्थ याच क्षणी सार्थ झाला. कवीच्या शब्दांत रसिकांना स्वतःचे जीवन दिसले, आपली माणसे दिसली, समाजाचे वास्तव दिसले आणि देशाप्रती आपली जबाबदारीही जाणवली.
प्रकाशाच्या झगमगाटापेक्षा माणसांच्या मनातला गारवा महत्त्वाचा असतो. वणव्यात गारवा देणाऱ्या या कवितांनी सभागृह सोडले; पण त्यांचा गारवा प्रत्येकाच्या काळजात ठेवून गेला.
आणि म्हणूनच, ग. दि. मा. सभागृहातून बाहेर पडताना बारामतीकरांच्या ओठांवर केवळ कविता नव्हती—तर मनात एक प्रश्न, डोळ्यांत माणुसकी आणि हृदयात मैत्रीचा गारवा होता.
